Naxçıvanda ruhani ailəsində anadan olmuşdur. Əvvəlcə mollaxanada, sonra M. Sidqinin “Məktəbi- tərbiyə” adlı yeni üsullu tədris müəssəsində təhsil almışdır. Eyni zamanda qardaçından ərəb- fars dillərini öyrənmişdir. Təbrizdə, İstambulda olmuş, Şərq ədəbiyyatını öyrənməyə çalışmışdır. 1910- cu ildə Naxçıvana qayıdaraq müəllimlik etmiş, Tiflisdə, Bakıda pedaqoji işlə məşğul olmuşdur.
Ilk gənclik illərindən yaradıcılığa başlamış, “Gülçin” və “Salik” təxəllüsü ilə şeirlər yazmışdır. İlk şeir kitabı “Keçmiş günlər” adı altında 1913- cü ildə çıxmışdır.
Aşiqanə, lirik şeirlərlə yanaşı, ictimai məzmunlu şeirləri də az deyil:”Öksüz Ənvər”, “Kiçik sərsəri”, “Dün və bu gün”, “Vərəmli qız”, “Məsud və Şəfiqə” belələrindəndir.
Azərbaycan ədəbiyyatında peşəkar dramaturq, əsil faciə ustası kimi tanınır. İlk mənzum dramı “Ana” (1910) pyesidir. Əsər birpərdəlidir və heca vəznində yazılmışdır. Bu əsərdə müəllif qonaqpərvərlik, nəciblik, insanlıq, mərhəmət hisslərini təbliğ edir. “Maral” (1912), “Şeyx Sənan” (1914), “Şeyda” əsərlərində qadın azadlığı, azda sevgi və s. Təbliğ olunur. Şairin fikrincə,”insan öz haqqını almaq üçün mübarizə aparmalıdır. “İblis” (1918) faciəsi isə insanları fəlakətlərə sürükləyən müharibələrin, qan hərisliyinin, var- dövlət hərisliyinin tənqidinə həsr edilib. “İblis” qan dəryasında boğulan insanların faciəsidir. Bu faciələrin isə səbəbi İblis yox, qan hərisi krallar, altun və qadın düşkünləri, qəlbən iblis olan insanlardır. Dünyaya şər toxumu səpən, şər işlərin səbəbkarı İblis, şairin fikrincə, bizdən kənarda yox, daxilimizdədir. “Hər kəsə xain olan insanlar elə İblisin özüdür. Günahkarı kənarda axtarmaq lazım deyil”- ədibin fikri belədir.
1920- ci ildən sonra H. Cavidin yaradıcılığında gələcəyə inam, nikbin ruh hökm sürür. O, “Peyğəmbər” (1922), “Topal Teymur” (1925), “Azər” (1926- 1936), “Səyavuş” (1933), “Xəyyam” (1935) və. s əsərlərini yazır. Bu əsərlərdə o, sinifli cəmiyyətdə insanların faciəsini, iztirablarını əks etdirmişdir. Cavid bədii yaradıcılıqla yanaşı, müəllimlik etmiş, BDU-da dərs demişdir.1937- ci ildə repressiyaya məruz qalmış, həbs olunaraq Sibirə (İrkutsk vilayətinə) sürgün edilmiş və 1941- ci ildə orada da vəfat etmişdir. Heydər Əliyev Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olarkən onun şəxsi təşəbbüsü ilə məzarı 1982- ci ildə Naxçıvana köçürülmüşdür.